kapellen
religieuze gebouwen
Jerusalems Cappelle
Jerusalemskapel
Vanuit kunsthistorisch perspectief is na de Sint-Janskerk de Jeruzalemkapel zonder twijfel het belangrijkste kerkelijke gebouw in onze stad. Gouda dankt de kapel aan priester Gijsbert Raet, vicaris van het Sint-Andriesaltaar in de Sint-Janskerk, die ergens tussen 1478 en 1487 een pelgrimsreis naar Jeruzalem maakte. Dat waren kostbare, avontuurlijke en niet zelden riskante ondernemingen, maar het leek wel of dat de reizen alleen maar aantrekkelijker maakte. Grotere steden kenden Jeruzalembroederschappen van ex-bedevaartgangers die zorgden voor de bouw van een kapel om te bedanken voor hun behouden terugkeer. Zo ook Gouda, waar de broederschap 8 i.p.v. de vereiste 12 leden telde. Op Palmzondag hield ze een processie, met palmtakken en een houten Christusbeeld, geplaatst op een (houten) ezel. In Gouda was het echter Gijsbert Raet die in zijn eentje de bouw van de kapel bekostigde. Hij koos een locatie naast het collatiehuis, waaraan hij de kapel schonk op voorwaarde dat zij er twaalf missen per week zouden opdragen. Na zijn dood in 1511 werd Raet in zijn kapel begraven. Een replica van zijn grafzerk bevindt zich in de Sint-Janskerk. De helft van het origineel ligt in het MuseumgoudA en de gegraveerde bronzen platen die ooit de grafsteen sierden, maken nu deel uit van de collectie van het Rijksmuseum te Amsterdam. Het bijzondere aan Jeruzalemkapellen, waarvan er ooit vele tientallen in Europa te vinden waren, is dat ze de Heilig-Grafkerk te Jeruzalem imiteren. Omdat de Jeruzalemkapel in Gouda de gaafst bewaarde kapel van dit type in Nederland is, kunnen we ons hier nog heel goed een voorstelling van een complete Jeruzalemkapel maken. Kenmerkend is de sleutelvormige plattegrond, bestaand uit een twaalfzijdig deel en een rechthoekige aanbouw. Het twaalfzijdige deel heeft aan de binnenzijde een koepelvormig gewelf. Vervolgens namen de Heilige Geestmeesters bezit van het broederconvent en vestigden daar het Heilige Geestweeshuis. Of de Jeruzalemkapel daar ook bij werd gevoegd, is niet bekend. Na de omwenteling van 1572 kwam de kapel in handen van het stadsbestuur. Omstreeks 1598 werd de kapel ingericht als vergaderkamer van de aalmoezeniers, een in 1586 gesticht college van armenzorg voor het niet-burgerlijke deel van de stadsbevolking. In de eerste decennia van de zeventiende eeuw namen de aalmoezeniers het tegenover de Jeruzalemkapel gelegen terrein van het voormalige Margarethaklooster in gebruik als weeshuis. Intussen hielden ze de Jeruzalemkapel aan als kantoor, en dat bleef zo tot de samenvoeging van de twee colleges van armenzorg in 1812. In de twintigste eeuw deed zij onder meer dienst als atelier van een glasschilder en als tentoonstellingsruimte van Kunstcentrum Burgvliet. De Jeruzalemkapel kreeg haar huidige uiterlijk grotendeels in de negentiende en de twintigste eeuw. De kapel bezat een in architectonische zin bijzonder uiterlijk. Aan de buitenzijde ziet men in de muurvlakken hoog geplaatste spitsboognissen. Deze waren afwisselend volledig blind of aan de bovenzijde half geopend. Binnen zijn daaronder in enkele muurvlakken nog ronde blindnissen zichtbaar. Het twaalfzijdig stergewelf wordt gedragen door twaalf muurschalken. De veranderingen aan het twaalfzijdige deel zijn minder in het oog lopend, maar niettemin groot. Ten eerste stond het ooit ook aan de oostzijde vrij en had het in negen van de twaalf gevelvlakken vensternissen. Maar dat waren niet allemaal spitsboogvensters zoals nu. Oorspronkelijk waren de wanden om en om voorzien van kleine spitsboogvensters. In totaal waren dat er vier en ze zaten bovendien op grote hoogte. Daaronder was nog plaats voor grote ronde blindnissen, op elk van de negen wanden een. Omstreeks 1860 werd de kapel in neogotische trant gerestaureerd, bij welke gelegenheid hij werd voorzien van de nog bestaande grote spitsboogvensters. Niet alleen aan het uiterlijk, ook aan de inrichting van de kapel besteedde Raet veel aandacht. Zo zorgde hij onder andere voor een altaar met een fraai drieluik en een (handgeschreven!) missaal. Van het interieur weten we dat er in het midden van de twaalfhoek een schaalmodel van het Heilige Graf stond. Waarschijnlijk was dit ook een imitatie van het grafmonument dat in Jeruzalem in de Heilig-Grafkerk te zien was.
Jeruzalemkapel
cultureel centrum